Η ψηφιακή εμπειρία ενός αρχαιολογικού χώρου δεν αρχίζει όταν ο επισκέπτης σηκώνει ένα κινητό μπροστά από ένα μνημείο. Αρχίζει από την αναζήτηση πληροφοριών, την αγορά του εισιτηρίου, τη διαδρομή προς την είσοδο, τη γλώσσα της ξενάγησης και τη δυνατότητα πρόσβασης στο περιεχόμενο από διαφορετικές συσκευές. Η επαυξημένη πραγματικότητα είναι το πιο ορατό τμήμα μιας πολύ μεγαλύτερης υποδομής.
Το έργο του Υπουργείου Πολιτισμού και του Οργανισμού Διαχείρισης και Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων έχει προϋπολογισμό 27,28 εκατ. ευρώ και χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης. Περιλαμβάνει νέο σύστημα πωλήσεων εισιτηρίων και ελέγχου πρόσβασης για 107 χώρους, ψηφιακή σήμανση με οθόνες και κωδικούς QR, εφαρμογές ξενάγησης και υπηρεσίες σε πολλές γλώσσες, ανάμεσά τους και η ελληνική νοηματική.
Στην πρώτη φάση, πέντε αρχαιολογικοί χώροι προβλέπεται να αποκτήσουν λειτουργίες επαυξημένης πραγματικότητας: το Σούνιο, η Δήλος, το Ασκληπιείο της Κω, η Ροτόντα Θεσσαλονίκης και η Αρχαία Αγορά Αθηνών. Για την Αρχαία Ολυμπία προβλέπεται εμπειρία εικονικής πραγματικότητας. Οι επιλογές αυτές συνδέουν πολύ διαφορετικά μνημεία, τοπία και συνθήκες επίσκεψης, από έναν ανοικτό χώρο με έντονο ήλιο μέχρι ένα μνημείο μέσα στον αστικό ιστό.
Η τεχνολογία ως στρώμα ερμηνείας
Σε έναν αρχαιολογικό χώρο, μια εφαρμογή AR μπορεί να τοποθετήσει ψηφιακή ανακατασκευή πάνω στα σωζόμενα κατάλοιπα. Ο επισκέπτης μπορεί να αντιληφθεί το αρχικό ύψος ενός κτιρίου, τη σχέση ανάμεσα σε χώρους ή την εξέλιξη ενός μνημείου στον χρόνο. Αυτή η δυνατότητα είναι ισχυρή επειδή ενώνει το σημερινό τοπίο με μια ερμηνεία του παρελθόντος.
Ακριβώς γι' αυτό χρειάζεται σαφής επιστημονική σήμανση. Η τρισδιάστατη εικόνα δεν είναι το ίδιο το παρελθόν. Είναι μια ανακατασκευή που βασίζεται σε τεκμήρια, συγκρίσεις και επιλογές. Όπου υπάρχουν αβεβαιότητες, το σύστημα πρέπει να τις δηλώνει. Μπορεί, για παράδειγμα, να εμφανίζει διαφορετικά επίπεδα βεβαιότητας ή εναλλακτικές εκδοχές, αντί να παρουσιάζει μία εντυπωσιακή εικόνα ως μοναδική αλήθεια.
Η ψηφιακή αφήγηση πρέπει επίσης να διατηρεί τη σύνδεση με τις πηγές της. Αν μια ανακατασκευή στηρίζεται σε συγκεκριμένη δημοσίευση, αποτύπωση ή ανασκαφικό εύρημα, ο επισκέπτης που ενδιαφέρεται πρέπει να μπορεί να δει αυτή την πληροφορία. Η διαφάνεια δεν μειώνει τη μαγεία της εμπειρίας. Την κάνει πιο αξιόπιστη.
Η προσβασιμότητα είναι μέρος του σχεδιασμού
Η εφαρμογή δεν πρέπει να θεωρεί δεδομένο ότι όλοι οι επισκέπτες διαθέτουν και μπορούν να χειριστούν πρόσφατο κινητό τηλέφωνο. Η έντονη ηλιοφάνεια, η περιορισμένη σύνδεση, η εξάντληση της μπαταρίας και η δυσκολία κράτησης της συσκευής είναι καθημερινές συνθήκες σε έναν αρχαιολογικό χώρο. Για ανθρώπους με προβλήματα όρασης, ακοής ή κινητικότητας, ένα οπτικοκεντρικό σύστημα μπορεί να δημιουργήσει νέο εμπόδιο αντί να ανοίξει την πρόσβαση.
Ο σωστός σχεδιασμός προσφέρει εναλλακτικές: ηχητική περιγραφή, υπότιτλους, νοηματική, υψηλή αντίθεση, απλές οδηγίες, περιεχόμενο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς συνεχή σύνδεση και σημεία δανεισμού συσκευών όπου είναι αναγκαίο. Η ψηφιακή εμπειρία πρέπει να συμπληρώνει την επιτόπια σήμανση και την ανθρώπινη ξενάγηση, όχι να τις καταργεί.
Υπάρχει επίσης ένα λιγότερο ορατό ζήτημα προσβασιμότητας. Ορισμένοι επισκέπτες μπορεί να κουράζονται ή να ζαλίζονται από εφαρμογές που απαιτούν συνεχή κίνηση της κάμερας. Άλλοι μπορεί να μη θέλουν να εγκαταστήσουν εφαρμογή ή να παραχωρήσουν δεδομένα τοποθεσίας. Η υπηρεσία οφείλει να λειτουργεί και χωρίς υποχρεωτική δημιουργία λογαριασμού, όπου αυτό δεν είναι απολύτως αναγκαίο.
Από το εισιτήριο στα δεδομένα επισκεπτών
Το ηλεκτρονικό εισιτήριο και ο έλεγχος πρόσβασης μπορούν να μειώσουν ουρές και να βοηθήσουν στη διαχείριση ροών. Παράγουν όμως δεδομένα για την ώρα, τη διαδρομή και ενδεχομένως τις επιλογές του επισκέπτη. Ο οργανισμός πρέπει να διαχωρίζει όσα χρειάζονται για την εκτέλεση της συναλλαγής από όσα θα ήταν απλώς χρήσιμα για ανάλυση.
Η αρχή της ελαχιστοποίησης σημαίνει ότι δεν συλλέγονται δεδομένα επειδή μπορεί κάποτε να φανούν χρήσιμα. Σημαίνει επίσης ότι οι μετρήσεις επισκεψιμότητας μπορούν συχνά να γίνονται συγκεντρωτικά, χωρίς προφίλ συγκεκριμένου προσώπου. Η ενημέρωση για ιδιωτικότητα πρέπει να είναι κατανοητή και διαθέσιμη πριν από τη χρήση, όχι κρυμμένη σε μακροσκελείς όρους.
Το μνημείο δεν είναι σκηνικό για την οθόνη
Η επιτυχία μιας εφαρμογής συχνά μετριέται με αριθμούς λήψεων και χρόνο χρήσης. Σε έναν αρχαιολογικό χώρο, αυτοί οι δείκτες μπορεί να είναι παραπλανητικοί. Ο σκοπός δεν είναι να κρατήσει τον επισκέπτη όσο γίνεται περισσότερο στην οθόνη, αλλά να τον βοηθήσει να κοιτάξει καλύτερα τον πραγματικό χώρο. Μια καλή εφαρμογή μπορεί να χρησιμοποιείται για λίγα λεπτά και παρ' όλα αυτά να αλλάζει ουσιαστικά την κατανόηση του μνημείου.
Αυτό απαιτεί πειθαρχία στον σχεδιασμό. Οι ψηφιακές παρεμβάσεις πρέπει να εμφανίζονται τη σωστή στιγμή, να μην κρύβουν ευαίσθητα σημεία και να μην μετατρέπουν την επίσκεψη σε κυνήγι εφέ. Σε χώρους με μεγάλη προσέλευση, πρέπει να εξετάζεται αν οι στάσεις χρήσης προκαλούν συνωστισμό ή εμποδίζουν τη ροή.
Η συντήρηση αρχίζει πριν από την κυκλοφορία
Οι εφαρμογές γερνούν γρηγορότερα από τα μνημεία που ερμηνεύουν. Λειτουργικά συστήματα αλλάζουν, συσκευές παύουν να υποστηρίζονται και εξωτερικές υπηρεσίες κλείνουν. Αν ο φορέας δεν διαθέτει τον πηγαίο κώδικα, τα τρισδιάστατα μοντέλα, τα αρχεία τεκμηρίωσης και καθαρά δικαιώματα επαναχρησιμοποίησης, μπορεί να εξαρτηθεί μόνιμα από έναν ανάδοχο.
Η σύμβαση πρέπει να προβλέπει ενημερώσεις, εξαγωγή δεδομένων, παράδοση τεχνικής τεκμηρίωσης και σχέδιο για τη στιγμή που η εφαρμογή θα χρειαστεί αντικατάσταση. Τα τρισδιάστατα μοντέλα είναι πολιτιστικά τεκμήρια και ερευνητικά προϊόντα από μόνα τους. Χρειάζονται ασφαλή αποθήκευση, εκδόσεις και μεταδεδομένα που επιτρέπουν μελλοντική χρήση.
Πώς θα αξιολογηθεί το έργο
Ο αριθμός των ηλεκτρονικών εισιτηρίων είναι εύκολος δείκτης. Πιο δύσκολο είναι να μετρηθεί αν οι επισκέπτες κατανόησαν καλύτερα τον χώρο, αν άνθρωποι που αποκλείονταν απέκτησαν ουσιαστική πρόσβαση και αν το προσωπικό μπορεί να διαχειρίζεται το σύστημα χωρίς συνεχή εξωτερική υποστήριξη. Χρειάζονται δοκιμές με διαφορετικές ηλικίες, γλώσσες και αναπηρίες, καθώς και δημόσια αναφορά των βασικών ευρημάτων.
Μια εμπειρία που συνεχίζεται πριν και μετά την επίσκεψη
Το ίδιο περιεχόμενο μπορεί να χρησιμοποιηθεί πριν από την άφιξη, ώστε ο επισκέπτης να προετοιμάσει τη διαδρομή του, και μετά την επίσκεψη, ώστε να επιστρέψει σε λεπτομέρειες που δεν μπόρεσε να εξετάσει επιτόπου. Αυτή η συνέχεια είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για σχολεία, ανθρώπους που δεν μπορούν να ταξιδέψουν και επισκέπτες που χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να επεξεργαστούν τις πληροφορίες.
Η εξ αποστάσεως πρόσβαση δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ισοδύναμο υποκατάστατο του μνημείου. Μπορεί, όμως, να αποτελεί αυτόνομη μορφή πολιτιστικής συμμετοχής. Για να έχει αξία, χρειάζεται πλήρες περιεχόμενο και όχι απλώς μικρό δείγμα που λειτουργεί ως διαφήμιση της φυσικής επίσκεψης.
Η επιμέλεια πρέπει να παραμένει ορατή
Κάθε ψηφιακή διαδρομή επιλέγει τι θα δείξει και με ποια σειρά. Ποια ιστορική περίοδος προβάλλεται; Ποια πρόσωπα μιλούν; Πώς παρουσιάζονται συγκρούσεις, αλλαγές χρήσης ή μεταγενέστερες επεμβάσεις; Η τεχνολογία δεν καταργεί αυτές τις επιμελητικές αποφάσεις. Μπορεί απλώς να τις κάνει λιγότερο εμφανείς πίσω από μια ομαλή εμπειρία.
Οι εφαρμογές πρέπει να αναφέρουν την επιστημονική ομάδα, τις πηγές και την ημερομηνία τελευταίας ενημέρωσης. Χρειάζονται επίσης διαδικασία για διορθώσεις όταν νέα έρευνα αλλάζει μια ανακατασκευή. Ένα τρισδιάστατο μοντέλο δεν είναι μόνιμο τελικό προϊόν, αλλά έκδοση μιας ερμηνείας σε συγκεκριμένη στιγμή.
Ανοικτά πρότυπα και δημόσια επένδυση
Όταν ένα έργο χρηματοδοτείται με δημόσιους πόρους, τα βασικά τεχνικά παραδοτέα πρέπει να μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν από τον φορέα και, όπου το επιτρέπουν τα δικαιώματα και η ασφάλεια, από την έρευνα. Ανοικτά formats και τεκμηριωμένες διεπαφές μειώνουν την εξάρτηση από έναν προμηθευτή και επιτρέπουν στο περιεχόμενο να μεταφερθεί σε νέες εφαρμογές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αρχείο πρέπει να δημοσιευτεί χωρίς περιορισμό. Σημαίνει ότι ο δημόσιος οργανισμός διατηρεί πραγματικό έλεγχο, γνωρίζει πού βρίσκονται τα πρωτογενή δεδομένα και μπορεί να συνεχίσει τη λειτουργία όταν αλλάξει η σύμβαση ή η τεχνολογία.
Η τεχνολογία μπορεί να δημιουργήσει μια γέφυρα ανάμεσα στο θραύσμα και στο σύνολο, στο ορατό και στο χαμένο. Δεν είναι όμως ουδέτερο παράθυρο προς το παρελθόν. Είναι μέσο ερμηνείας, υπηρεσία προς τον επισκέπτη και υποδομή που θα χρειάζεται φροντίδα. Αν σχεδιαστεί με αυτή τη συνείδηση, η επαυξημένη πραγματικότητα μπορεί να γίνει ουσιαστικό εργαλείο δημόσιας ιστορίας και όχι απλώς ένα εφέ πάνω από τις πέτρες. Η πραγματική καινοτομία θα είναι να παραμένει χρήσιμη, ακριβής και πραγματικά προσβάσιμη όταν περάσει ο αρχικός ενθουσιασμός.
