Η UNESCO εντάχθηκε στο ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο CULTURAI, το οποίο επιχειρεί να μετατρέψει τις γενικές αρχές για υπεύθυνη τεχνητή νοημοσύνη σε εργαλεία που μπορούν να χρησιμοποιήσουν δημιουργοί, οπτικοακουστικές επιχειρήσεις, μουσεία, βιβλιοθήκες και αρχεία. Το τετραετές πρόγραμμα χρηματοδοτείται από το Horizon Europe με σχεδόν 5 εκατ. ευρώ και υλοποιείται από κοινοπραξία έντεκα οργανισμών.
Σύμφωνα με την ανακοίνωση της UNESCO για τη συμμετοχή της στο CULTURAI[1], ο οργανισμός θα ηγηθεί συγκριτικής μελέτης των πολιτικών διακυβέρνησης της AI σε επτά περιοχές: Ευρωπαϊκή Ένωση, Αυστραλία, Βραζιλία, Νότια Κορέα, Νότια Αφρική, Ηνωμένο Βασίλειο και Ηνωμένες Πολιτείες. Θα σχεδιάσει επίσης έρευνα για περίπου 800 επαγγελματίες του οπτικοακουστικού τομέα, με αντικείμενο την επίδραση της AI στη δημιουργική αυτονομία και στις συνθήκες εργασίας.
Το CULTURAI ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2026 και ολοκληρώνεται τον Αύγουστο του 2030. Η καταχώριση του έργου στο CORDIS[2] προσδιορίζει την ευρωπαϊκή συνεισφορά σε 4.999.043,67 ευρώ. Συντονιστής είναι η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ολλανδίας και στην κοινοπραξία συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, η Europeana, το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Ντελφτ, το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, το Πανεπιστήμιο του Λουξεμβούργου και το Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας της Ιταλίας.
Το πρόγραμμα οργανώνεται γύρω από πέντε παραδοτέα. Το πρώτο είναι ένα πλαίσιο αξιολόγησης της επίδρασης της AI στη δημιουργική εργασία και την αυτονομία στον οπτικοακουστικό τομέα. Το δεύτερο είναι ένα μοντέλο ωριμότητας για τον γραμματισμό, την ηθική και τη διακυβέρνηση της AI σε οργανισμούς πολιτιστικής κληρονομιάς. Ακολουθούν διεθνής σύγκριση πολιτικών, εργαστήρια συν-σχεδιασμού εφαρμογών για μουσική, κινηματογράφο, gaming και ψηφιακή αφήγηση, καθώς και ένα μόνιμο κέντρο τεχνογνωσίας.
Η παρουσίαση του CULTURAI στον ευρωπαϊκό χώρο δεδομένων πολιτιστικής κληρονομιάς[3] αναφέρει ότι το κέντρο θα παρέχει εκπαίδευση, διαγνωστικά εργαλεία και καλές πρακτικές σε περισσότερους από 500 οργανισμούς πολιτισμού και δημιουργικών βιομηχανιών μέσα στα πρώτα τρία χρόνια λειτουργίας του. Προβλέπονται επίσης τέσσερα ζωντανά εργαστήρια και επιδίωξη επίσημης υποστήριξης του μοντέλου ωριμότητας από τουλάχιστον 20 ευρωπαϊκούς οργανισμούς μουσείων, βιβλιοθηκών και αρχείων.
Η σημασία του έργου βρίσκεται στην προσπάθεια να καλύψει ένα πρακτικό κενό. Πολλοί πολιτιστικοί οργανισμοί συζητούν για αρχές όπως η διαφάνεια, η ανθρώπινη εποπτεία και η προστασία της πολιτιστικής πολυμορφίας, αλλά δεν διαθέτουν προσωπικό, δεδομένα ή διαδικασίες για να αξιολογήσουν συγκεκριμένα συστήματα. Ένα μοντέλο ωριμότητας μπορεί να μετατρέψει αυτές τις αρχές σε ερωτήματα ελέγχου: ποιος εγκρίνει μια εφαρμογή, πώς καταγράφονται τα δεδομένα, πότε απαιτείται ενημέρωση του κοινού και πώς εξετάζονται πιθανές μεροληψίες.
Αντίστοιχα, η έρευνα στους 800 επαγγελματίες μπορεί να προσθέσει εμπειρικό υλικό σε μια συζήτηση που συχνά βασίζεται σε μεμονωμένα παραδείγματα. Η δημιουργική αυτονομία δεν αφορά μόνο το αν ένα εργαλείο παράγει εικόνα ή κείμενο. Περιλαμβάνει την πίεση για ταχύτερη παραγωγή, την αλλαγή των ειδικοτήτων, τον έλεγχο πάνω στα δεδομένα εκπαίδευσης και τη δυνατότητα των εργαζομένων να αρνηθούν μια χρήση που θεωρούν επιζήμια.
Το CULTURAI δεν υπόσχεται άμεση ρύθμιση ούτε ένα ενιαίο τεχνικό πρότυπο. Τα αποτελέσματά του θα εξαρτηθούν από την ποιότητα των ερευνών, τη συμμετοχή των επαγγελματικών φορέων και το αν τα εργαλεία θα δοκιμαστούν σε μικρούς οργανισμούς, όχι μόνο σε ιδρύματα με ισχυρή τεχνολογική υποδομή. Η ένταξη της UNESCO, ωστόσο, διευρύνει το έργο πέρα από την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και συνδέει τα μελλοντικά ευρήματα με τη διεθνή συζήτηση για πολιτιστική πολιτική, εργασία και AI.
Για το ελληνικό οικοσύστημα, τα μελλοντικά εργαλεία θα μπορούσαν να είναι χρήσιμα σε μικρά μουσεία, φεστιβάλ και οπτικοακουστικές επιχειρήσεις που δεν διαθέτουν εξειδικευμένη ομάδα διακυβέρνησης δεδομένων. Η χρησιμότητά τους, όμως, θα κριθεί από το αν διατίθενται σε προσβάσιμη μορφή, αν λαμβάνουν υπόψη διαφορετικές γλώσσες και θεσμικές δυνατότητες και αν συνοδεύονται από εφαρμόσιμες οδηγίες αντί για γενικές διακηρύξεις αρχών.