Μουσεία, βιβλιοθήκες και αρχεία καλούνται να αντιμετωπίσουν ένα κόστος της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης που συχνά μένει έξω από τη συζήτηση για τα πνευματικά δικαιώματα: τη μαζική αυτοματοποιημένη άντληση δεδομένων από τις ιστοσελίδες και τις ψηφιακές συλλογές τους. Νέα έρευνα του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου υποστηρίζει ότι η κίνηση από bots μπορεί να υπερφορτώσει διακομιστές, να αυξήσει τις δαπάνες φιλοξενίας και τεχνικής υποστήριξης και, τελικά, να δυσκολέψει την πρόσβαση του κοινού στο υλικό που οι ίδιοι οι οργανισμοί έχουν επενδύσει για να διαθέσουν ανοικτά.

Η λευκή βίβλος Re:Commons[1], η οποία δημοσιεύθηκε στις 22 Οκτωβρίου 2026, βασίζεται σε συνεντεύξεις και εργαστήρια με συνολικά 115 ανθρώπους από τον χώρο της πολιτιστικής κληρονομιάς στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο. Οι ερευνητές αναφέρουν ότι η αυτοματοποιημένη κίνηση αυξάνεται από το 2022 και εντάθηκε από το 2024, φτάνοντας σε ορισμένες περιπτώσεις σε κλίμακα συγκρίσιμη με επιθέσεις άρνησης υπηρεσίας. Πρόκειται για διαπίστωση της ερευνητικής ομάδας και όχι για ανεξάρτητη μέτρηση κάθε πολιτιστικού οργανισμού.

Το ζήτημα γίνεται ιδιαίτερα οξύ επειδή οι ψηφιακές συλλογές σχεδιάστηκαν για να χρησιμοποιούνται. Η ανοικτή πρόσβαση επιτρέπει σε ερευνητές, εκπαιδευτικούς, καλλιτέχνες και κοινότητες να επαναχρησιμοποιούν τεκμήρια και δεδομένα. Όταν, όμως, ένα σύστημα δέχεται βιομηχανικής κλίμακας αιτήματα, το τεχνικό κόστος δεν κατανέμεται ισότιμα. Το πληρώνει ο οργανισμός που φιλοξενεί το περιεχόμενο, συχνά με δημόσια χρηματοδότηση, ενώ η εμπορική αξία μεταφέρεται στον φορέα που συλλέγει τα δεδομένα.

Σύμφωνα με την παρουσίαση των ευρημάτων από το ευρωπαϊκό έργο ekip[2], οι συνέπειες περιλαμβάνουν χρόνο προσωπικού, αυξημένα έξοδα υπολογιστικού νέφους, πτώση της κανονικής επισκεψιμότητας και απώλεια του πλαισίου μέσα στο οποίο παρουσιάζεται ένα πολιτιστικό τεκμήριο. Οι οργανισμοί δοκιμάζουν αποκλεισμό διευθύνσεων IP, περιορισμό του ρυθμού αιτημάτων και υπηρεσίες τείχους προστασίας. Σε ακραίες περιπτώσεις, η έρευνα αναφέρει ακόμη και προσωρινή απόσυρση υπηρεσιών.

Αυτές οι άμυνες δημιουργούν ένα παράδοξο. Για να διατηρήσει ανοικτή μια συλλογή, ένας οργανισμός μπορεί να αναγκαστεί να περιορίσει την αυτοματοποιημένη πρόσβαση ή να βάλει έναν εμπορικό μεσάζοντα ανάμεσα στο κοινό και το πολιτιστικό υλικό. Τα φίλτρα είναι επίσης πιθανό να αποκλείσουν θεμιτές χρήσεις, όπως εργαλεία έρευνας, προσβασιμότητας ή ευρετηρίασης. Η προστασία της υποδομής μπορεί έτσι να περιορίσει την αποστολή της ανοικτής διάθεσης.

Η ανεξάρτητη κάλυψη του Museums Journal[3] συνοψίζει τις προτάσεις της μελέτης: μηχανικά αναγνώσιμες δηλώσεις επιφύλαξης δικαιωμάτων, υποχρεωτική αναγνώριση των bots, διαφάνεια και μηχανισμοί προσφυγής, αλλά και αποζημίωση για τη χρήση της υποδομής, όχι μόνο άδειες για το περιεχόμενο. Η μελέτη ζητά επίσης επένδυση σε κοινές, δημόσιου συμφέροντος ψηφιακές υποδομές και σε μικρότερα μοντέλα AI με κοινοτική διακυβέρνηση.

Για τους ελληνικούς πολιτιστικούς οργανισμούς, το θέμα δεν είναι θεωρητικό. Η ψηφιοποίηση συλλογών και αρχείων αυξάνει τον όγκο υλικού που είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο, αλλά δεν συνοδεύεται πάντα από αντίστοιχους πόρους για παρακολούθηση της κίνησης, ασφάλεια και τεχνική κλιμάκωση. Η βασική πολιτική ερώτηση είναι ποιος αναλαμβάνει το κόστος όταν μια ανοικτή δημόσια υποδομή χρησιμοποιείται σε βιομηχανική κλίμακα για εμπορικά συστήματα.

Η έρευνα δεν απορρίπτει συλλήβδην τη χρήση πολιτιστικών δεδομένων στην AI. Αντίθετα, καταγράφει διάθεση συνεργασίας από τους φορείς, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχουν επικοινωνία, λογοδοσία και βιώσιμοι όροι. Η συζήτηση, επομένως, μετατοπίζεται από το απλό δίλημμα «ανοικτό ή κλειστό» προς ένα πιο πρακτικό πλαίσιο: ανοικτή πρόσβαση για το κοινό, αλλά κανόνες και συνεισφορά στο κόστος για όσους αντλούν δεδομένα μαζικά.