Η ευρωπαϊκή συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη στις δημιουργικές βιομηχανίες αλλάζει χαρακτήρα. Το ζήτημα δεν είναι πλέον μόνο αν ένα μουσείο, ένας εκδοτικός οίκος ή ένα στούντιο παιχνιδιών θα χρησιμοποιήσει εργαλεία AI. Το νέο ερώτημα είναι ποιος θα ελέγχει τις υποδομές, τα δεδομένα και τους όρους με τους οποίους αυτά τα εργαλεία εισέρχονται στην πολιτιστική παραγωγή.
Αυτή η μετατόπιση αποτυπώνεται καθαρά στο ισχύον πρόγραμμα εργασίας 2026-2027 του Horizon Europe για τον πολιτισμό, τη δημιουργικότητα και τη συμπεριληπτική κοινωνία. Τρεις προσκλήσεις του 2026 διαθέτουν συνολικά 42 εκατ. ευρώ για την «καλλιτεχνική νοημοσύνη», την ενσωμάτωση της AI στις πολιτιστικές και δημιουργικές πρακτικές και τη δημιουργία μιας δικαιότερης αγοράς περιεχομένου στην εποχή της παραγωγικής AI. Ακολουθεί το 2027 μία πρόσκληση 5 εκατ. ευρώ για την πλατφόρμα AI4Creatives.
Η αξία αυτών των 47 εκατ. ευρώ δεν βρίσκεται μόνο στο ύψος τους. Βρίσκεται στο γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντιμετωπίζει πλέον την τεχνητή νοημοσύνη στον πολιτισμό ως πρόβλημα ολόκληρου οικοσυστήματος και όχι ως αγορά μεμονωμένων λογισμικών.
Από την υιοθέτηση εργαλείων στην κοινή υποδομή
Η πρόσκληση για την ενσωμάτωση της AI στις πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες είχε προϋπολογισμό 15 εκατ. ευρώ. Ζητούσε λύσεις για δημιουργία και παραγωγή περιεχομένου, διαχείριση, εξατομίκευση, προσβασιμότητα, διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και νέα επιχειρηματικά μοντέλα.
Παράλληλα, όμως, αναγνώριζε ότι η πραγματική υιοθέτηση δεν εξαρτάται μόνο από την ποιότητα ενός μοντέλου. Χρειάζεται πρόσβαση σε κατάλληλα δεδομένα, πρότυπα, υπολογιστική ισχύ, δεξιότητες και ψηφιακές υποδομές. Οι λύσεις έπρεπε να σχεδιαστούν μαζί με δημιουργούς και πολιτιστικούς επαγγελματίες, να λαμβάνουν υπόψη την πολιτιστική πολυμορφία και να είναι προσβάσιμες σε ανθρώπους με αναπηρία ή άλλες ειδικές ανάγκες.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τον πολιτισμό, όπου το μεγαλύτερο μέρος της δραστηριότητας προέρχεται από μικρούς οργανισμούς, αυτοαπασχολούμενους και μικρές επιχειρήσεις. Ένα μεγάλο μουσείο μπορεί να συνάψει ξεχωριστή συμφωνία με έναν τεχνολογικό πάροχο. Μια μικρή πινακοθήκη, ένας ανεξάρτητος παραγωγός ή ένα περιφερειακό αρχείο συνήθως δεν διαθέτουν αντίστοιχο προϋπολογισμό, τεχνική ομάδα ή νομική ισχύ.
Η σχεδιαζόμενη AI4Creatives Support Platform, με άνοιγμα της πρόσκλησης στις 13 Μαΐου 2027 και προθεσμία στις 23 Σεπτεμβρίου 2027, επιχειρεί να καλύψει ακριβώς αυτό το κενό. Προβλέπεται ως ευρωπαϊκός κόμβος που θα συνδέει πολιτιστικούς οργανισμούς, δημιουργούς, ερευνητές, startups, ειδικούς δεοντολογίας και υποδομές διαχείρισης δικαιωμάτων. Θα πρέπει να προσφέρει κοινές υπηρεσίες, κατάρτιση, εργαλεία και πρόσβαση σε εξειδικευμένη τεχνογνωσία.
Στην καλύτερη εκδοχή της, η πλατφόρμα θα λειτουργήσει ως κοινό ευρωπαϊκό επίπεδο υποστήριξης για φορείς που διαφορετικά θα εξαρτώνταν πλήρως από εμπορικές πλατφόρμες. Στη χειρότερη, θα καταλήξει ένας κατάλογος έργων, εκπαιδεύσεων και εργαλείων που θα δυσκολεύεται να επιβιώσει μετά τη λήξη της επιχορήγησης.
Τα δικαιώματα μπαίνουν στην τεχνική αρχιτεκτονική
Η δεύτερη κρίσιμη μετατόπιση αφορά τα πνευματικά δικαιώματα. Η πρόσκληση των 12 εκατ. ευρώ για μια δίκαιη και διαφανή αγορά δημιουργικού περιεχομένου δεν περιοριζόταν σε γενικές συστάσεις πολιτικής.
Ζητούσε τεχνολογίες ανίχνευσης της προέλευσης και του AI-generated περιεχομένου, υποδομές για τη συγκατάθεση και τον έλεγχο των δημιουργών, συστήματα διαχείρισης δικαιωμάτων και μηχανισμούς δίκαιης αμοιβής όταν έργα χρησιμοποιούνται για εκπαίδευση ή παραγωγή μοντέλων. Περιλάμβανε επίσης το δύσκολο θέμα της μακροχρόνιας διατήρησης έργων που έχουν δημιουργηθεί με AI.
Πρόκειται για ουσιαστική αλλαγή οπτικής. Η προέλευση ενός έργου, η άδεια χρήσης και η αποζημίωση δεν αντιμετωπίζονται ως ζητήματα που μπορούν να προστεθούν εκ των υστέρων. Εντάσσονται στην ίδια την υποδομή της αγοράς.
Η δυσκολία βρίσκεται στην εφαρμογή. Ένα σύστημα προέλευσης είναι χρήσιμο μόνο εφόσον υιοθετείται από αρκετούς οργανισμούς και πλατφόρμες. Ένα εργαλείο αδειοδότησης δεν εξασφαλίζει δίκαιη αμοιβή όταν ο μεμονωμένος δημιουργός εξακολουθεί να διαπραγματεύεται απέναντι σε μια πολυεθνική πλατφόρμα. Η τεχνική διαφάνεια είναι αναγκαία, αλλά δεν αντικαθιστά τη συλλογική διαπραγμάτευση, την εποπτεία και την αποτελεσματική επιβολή των κανόνων.
Η τέχνη ως έρευνα, όχι ως διακόσμηση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η πρόσκληση Artistic Intelligence, με προϋπολογισμό 15 εκατ. ευρώ. Η Επιτροπή δεν χρησιμοποιεί τον όρο ως συνώνυμο της τεχνητής νοημοσύνης. Περιγράφει την ικανότητα της καλλιτεχνικής έρευνας να συνεργάζεται με την επιστήμη και την τεχνολογία, να παράγει γνώση και να δοκιμάζει νέους τρόπους αντιμετώπισης σύνθετων προβλημάτων.
Τα χρηματοδοτούμενα έργα καλούνται να αναπτύξουν μεθόδους συνεργασίας τέχνης, επιστήμης και τεχνολογίας, αλλά και τουλάχιστον τρεις πιλοτικές εφαρμογές χαμηλής τεχνολογικής ωριμότητας. Ο καλλιτέχνης τοποθετείται έτσι μέσα στην ερευνητική ομάδα, όχι στο τέλος της διαδικασίας ως υπεύθυνος επικοινωνίας ή αισθητικής παρουσίασης.
Η προηγούμενη εμπειρία του ευρωπαϊκού προγράμματος S+T+ARTS προσφέρει έναν λόγο αισιοδοξίας και μία προειδοποίηση. Αξιολόγηση που δημοσιεύθηκε το 2024 κατέγραψε ισχυρό κοινωνικό αποτύπωμα, νέες διεπιστημονικές συνεργασίες και συμμετοχή ευάλωτων ομάδων. Τα οικονομικά αποτελέσματα, όμως, ήταν δυσκολότερο να αποτυπωθούν, ενώ οι ερευνητές υπογράμμισαν την ανάγκη για ειδικούς δείκτες αξιολόγησης της καλλιτεχνικής έρευνας.
Εδώ βρίσκεται ένας κίνδυνος του νέου προγράμματος. Αν η «αξία» της τέχνης μετρηθεί αποκλειστικά με πατέντες, startups ή γρήγορη εμπορική αξιοποίηση, μεγάλο μέρος της κοινωνικής και ερευνητικής συμβολής της θα παραμείνει αόρατο.
Τι σημαίνει για την Ελλάδα
Για ελληνικά πανεπιστήμια, μουσεία, δημιουργικές επιχειρήσεις και οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης, η σημαντικότερη ευκαιρία δεν είναι απλώς η συμμετοχή σε ένα ακόμη consortium. Είναι η δυνατότητα να επηρεάσουν τα ευρωπαϊκά πρότυπα πριν αυτά παγιωθούν.
Η Ελλάδα διαθέτει πλούσιο πολιτιστικό υλικό, δραστήρια ερευνητική κοινότητα και πολλές μικρές πολιτιστικές δομές. Διαθέτει, όμως, περιορισμένες οικονομίες κλίμακας και κατακερματισμένα δεδομένα. Χρειάζεται επομένως παρουσία σε κοινοπραξίες που καθορίζουν πρότυπα για την προέλευση περιεχομένου, την αδειοδότηση, την ελληνική γλώσσα, την προσβασιμότητα και τη διαλειτουργικότητα των συλλογών.
Ο ΟΟΣΑ έχει επισημάνει ότι οι πολιτιστικοί και δημιουργικοί τομείς δεν παράγουν μόνο θέσεις εργασίας και εισόδημα, αλλά μεταφέρουν δημιουργικές δεξιότητες και καινοτομία και σε άλλους κλάδους. Ταυτόχρονα, οι πολιτιστικές θέσεις εργασίας και επιχειρήσεις είναι συχνά μικρές, γεωγραφικά συγκεντρωμένες και ευάλωτες σε κρίσεις.
Η κεντρική πολιτική επιλογή του Horizon Europe είναι επομένως σωστή: οι δημιουργοί δεν πρέπει να αντιμετωπιστούν μόνο ως τελικοί χρήστες έτοιμων μοντέλων. Πρέπει να συμμετέχουν στη σχεδίαση των εργαλείων, στην επιλογή των δεδομένων και στους κανόνες της αγοράς.
Το αποτέλεσμα, ωστόσο, θα κριθεί μετά τη χρηματοδότηση. Αν τα εργαλεία παραμείνουν ανοικτά και επαναχρησιμοποιήσιμα, αν οι υποδομές αποκτήσουν βιώσιμη διακυβέρνηση και αν οι μικροί φορείς έχουν πραγματική πρόσβαση, τα 47 εκατ. ευρώ μπορούν να δημιουργήσουν κάτι περισσότερο από πιλοτικά έργα. Μπορούν να δημιουργήσουν έναν δημόσιου ενδιαφέροντος τεχνολογικό χώρο για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό.
