Το ευρωπαϊκό δίκτυο μουσείων NEMO έδωσε στις 6 Νοεμβρίου ελεύθερη πρόσβαση σε έξι καταγραφές από το συνέδριο «Human after all: Museums in the wake of AI», μετατρέποντας μια τριήμερη συνάντηση επαγγελματιών σε πρακτικό αρχείο για οργανισμούς που εξετάζουν τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης. Η ανακοίνωση για τη διάθεση των βίντεο[1] καλύπτει θέματα από την αλγοριθμική μεροληψία και την παραπληροφόρηση έως τις αλλαγές στην εργασία και τη διοίκηση των μουσείων.
Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε στο Βίλνιους από τις 11 έως τις 13 Οκτωβρίου και συγκέντρωσε 320 συμμετέχοντες από 41 χώρες. Στο ψηφιακό αρχείο του συνεδρίου[2] έχουν αναρτηθεί η εναρκτήρια ομιλία της φιλοσόφου και ερευνήτριας ηθικής της AI Annette Zimmermann, συζήτηση για τον ρόλο των μουσείων ως θεσμών δημοκρατικής ανθεκτικότητας, σύντομες παρουσιάσεις εφαρμογών, πάνελ για την αξιοπιστία των συνθετικών εικόνων, καθώς και δύο συζητήσεις για την εργασία και τη στρατηγική διοίκηση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για επαγγελματίες συλλογών έχει η συνεδρία «Short Cuts». Παρουσιάζονται, μεταξύ άλλων, τρόποι με τους οποίους η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ενθαρρύνει βραδύτερη και βαθύτερη επαφή με ένα έργο, η χρήση της για καλύτερη πρόσβαση σε εθνικές ψηφιακές συλλογές στη Λιθουανία και πειραματισμοί Ολλανδών επιμελητών στον σχεδιασμό εκθέσεων. Η ίδια συνεδρία εξετάζει πώς τα μουσεία μπορούν να εξηγούν στο κοινό την αλγοριθμική μεροληψία, αντί να χρησιμοποιούν τα εργαλεία ως αδιαφανείς μηχανισμούς παραγωγής περιεχομένου.
Οι υπόλοιπες συνεδρίες διευρύνουν την εικόνα πέρα από τις συλλογές. Μία συνδέει την παραπληροφόρηση με την ψυχολογική άμυνα και τη δημοκρατική ανθεκτικότητα. Άλλη χρησιμοποιεί παραδείγματα συνθετικών εικόνων για να δείξει πώς στερεότυπα και υποθέσεις ενσωματώνονται στο παραγόμενο υλικό. Οι δύο συζητήσεις για την οργανωτική αλλαγή εξετάζουν χωριστά την καθημερινή εργασία και τη διοίκηση, ώστε η αγορά ενός εργαλείου να μη συγχέεται με την ύπαρξη στρατηγικής. Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη: ένα μουσείο μπορεί να αυτοματοποιήσει μετάφραση, τεκμηρίωση ή επικοινωνία, αλλά εξακολουθεί να χρειάζεται κανόνες για την έγκριση, τη διαφάνεια και τη διόρθωση των αποτελεσμάτων.
Το υλικό αποκτά πρόσθετη αξία επειδή συμπίπτει με μια περίοδο κατά την οποία η εφαρμογή προηγείται συχνά της θεσμικής προετοιμασίας. Η παγκόσμια έρευνα UNESCO και ICOM για την AI στα μουσεία[3], η οποία βασίστηκε σε περισσότερες από 400 απαντήσεις από 90 χώρες, κατέγραψε ότι το 57% των οργανισμών που συμμετείχαν χρησιμοποιεί ήδη κάποια μορφή τεχνητής νοημοσύνης. Την ίδια στιγμή, το 55% δεν διαθέτει εσωτερική πολιτική, στρατηγική ή κατευθυντήριες γραμμές.
Αυτή η απόσταση ανάμεσα στον πειραματισμό και στη διακυβέρνηση διατρέχει τις καταγραφές. Οι ομιλητές δεν αντιμετωπίζουν την τεχνολογία ως ενιαίο εργαλείο ούτε ως αναπόφευκτη εξέλιξη. Εξετάζουν ποιος λαμβάνει τις αποφάσεις, ποια δεδομένα χρησιμοποιούνται, πώς επαληθεύεται ένα αποτέλεσμα και πότε η αυτοματοποίηση συγκρούεται με την αποστολή ενός μουσείου. Για μικρότερους οργανισμούς, που συχνά δεν έχουν εξειδικευμένη ομάδα δεδομένων, η αξία βρίσκεται περισσότερο στα ερωτήματα και στα παραδείγματα διαδικασίας παρά σε έτοιμες τεχνικές λύσεις.
Το NEMO προειδοποιεί ότι ορισμένα βίντεο έχουν μικρά προβλήματα ήχου. Η καταγραφή της επίδειξης κυβερνοασφάλειας και της σχετικής συζήτησης δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί, επειδή βρίσκεται σε επεξεργασία. Επομένως, το αρχείο δεν αποτελεί πλήρη αποτύπωση του συνεδρίου. Αποτελεί όμως ένα σπάνιο, προσβάσιμο σύνολο μαρτυριών για το πώς ευρωπαϊκά μουσεία μετακινούν τη συζήτηση από το αν θα χρησιμοποιήσουν AI στο πώς θα θέσουν όρους, ευθύνες και μηχανισμούς ανθρώπινου ελέγχου.
Για το ελληνικό μουσειακό πεδίο, οι καταγραφές μπορούν να λειτουργήσουν ως υλικό εσωτερικής επιμόρφωσης και ως αφετηρία για πολιτικές χρήσης. Τα παραδείγματα αφορούν ζητήματα που δεν εξαρτώνται από το μέγεθος ενός οργανισμού: σαφήνεια για τα δεδομένα, έλεγχος δημόσιου περιεχομένου, τεκμηρίωση των αποφάσεων και σύνδεση κάθε πειράματος με την αποστολή και την εμπιστοσύνη του κοινού. Μια πρακτική αξιοποίηση θα ήταν η κοινή παρακολούθηση από επιμελητές, υπεύθυνους συλλογών, επικοινωνίας και διοίκησης, με καταγραφή όχι μόνο πιθανών εφαρμογών αλλά και των σημείων όπου απαιτείται έγκριση ή ανθρώπινη επαλήθευση. Έτσι, το οπτικοακουστικό αρχείο μπορεί να μετατραπεί από ενημερωτικό υλικό σε εργαλείο σχεδιασμού πολιτικής.