Ένα νέο ευρωπαϊκό έργο επιχειρεί να μειώσει την απόσταση ανάμεσα στις μεγάλες βιβλιοθήκες που διαθέτουν ώριμες ψηφιακές υποδομές και στους μικρότερους οργανισμούς που δυσκολεύονται να συμμετάσχουν σε σύνθετα εγχειρήματα ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς. Το POLARIS ξεκίνησε την 1η Οκτωβρίου 2026, συντονίζεται από το Athens Technology Center και θα λειτουργήσει έως τις 31 Μαρτίου 2029.

Σύμφωνα με το επίσημο δελτίο του έργου στο CORDIS[1], η χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέρχεται σε 3.811.335,65 ευρώ. Το έργο εντάσσεται στο Horizon Europe και ειδικότερα στη θεματική για καινοτόμες χρήσεις του Ευρωπαϊκού Συνεργατικού Νέφους για την Πολιτιστική Κληρονομιά. Το CORDIS καταγράφει το σύνολο της χρηματοδότησης ως συμβολή στην ψηφιακή ατζέντα και το 40% ως σχετικό με τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης. Οι ποσοστώσεις αυτές αποτελούν ταξινόμηση της χρηματοδότησης από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και όχι μέτρηση της τελικής χρήσης των εργαλείων.

Το POLARIS σχεδιάστηκε γύρω από τρία πιλοτικά περιβάλλοντα με διαφορετικό μέγεθος και είδος υλικού. Η British Library θα εργαστεί με σώμα 750.000 ψηφιοποιημένων βιβλίων. Το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών θα χρησιμοποιήσει το μουσικολογικό αποθετήριο POLYMNIA. Η Biblioteca Malatestiana στην Τσεζένα θα επικεντρωθεί σε μεσαιωνικά και αναγεννησιακά χειρόγραφα. Η παρουσίαση του POLARIS από το ECHOES[2] αναφέρει ότι οι δοκιμές θα καλύψουν ολόκληρη τη διαδρομή χρήσης του νέφους, ενώ τουλάχιστον οκτώ ακόμη εφαρμογές θα χρηματοδοτηθούν μέσω ανοικτών προσκλήσεων.

Η επιλογή των τριών συλλογών δεν είναι απλώς αντιπροσωπευτική. Θέτει διαφορετικά προβλήματα διαλειτουργικότητας, περιγραφής και επαναχρησιμοποίησης δεδομένων. Ένα μεγάλο σώμα βιβλίων απαιτεί άλλες ροές επεξεργασίας από ένα μουσικολογικό αρχείο, όπου συνυπάρχουν τεκμήρια, μεταδεδομένα και πιθανώς διαφορετικοί τύποι οπτικοακουστικού υλικού. Τα ιστορικά χειρόγραφα, από την άλλη πλευρά, φέρνουν στο προσκήνιο ζητήματα υψηλής ποιότητας απεικόνισης, τεκμηρίωσης και συντήρησης.

Ο συντονιστής περιγράφει τρεις βασικούς άξονες: τις πιλοτικές δοκιμές, δύο ανοικτές προσκλήσεις για πρόσθετους οργανισμούς και έναν κόμβο υποστήριξης βιβλιοθηκών. Στην ανακοίνωση του Athens Technology Center της 30ής Οκτωβρίου[3] αναφέρεται ότι ο κόμβος θα παρέχει εκπαίδευση, καθοδήγηση και τεχνική βοήθεια. Η πρώτη συνάντηση της κοινοπραξίας πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 14 και 15 Οκτωβρίου, με αντικείμενο τον σχεδιασμό των πρώτων έξι μηνών.

Το ευρύτερο πλαίσιο είναι το Ευρωπαϊκό Συνεργατικό Νέφος για την Πολιτιστική Κληρονομιά, μια υποδομή που προορίζεται να συνδέσει οργανισμούς, επαγγελματίες, εργαλεία και πολιτιστικά δεδομένα. Η περιγραφή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Cultural Heritage Cloud[4] δίνει έμφαση στην άρση των εμποδίων για μικρότερους και απομακρυσμένους φορείς. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν θα δημιουργηθούν τεχνικές υπηρεσίες, αλλά αν οι βιβλιοθήκες θα μπορούν να τις εντάξουν στην καθημερινή εργασία τους χωρίς δυσανάλογο κόστος ή εξειδικευμένο προσωπικό.

Η διαλειτουργικότητα έχει εδώ πρακτική διάσταση. Για να μετακινηθεί ή να αναλυθεί πολιτιστικό υλικό ανάμεσα σε συστήματα, πρέπει να συμφωνούν οι δομές μεταδεδομένων, τα αναγνωριστικά, οι άδειες χρήσης και οι τεχνικοί τρόποι πρόσβασης. Αν κάθε φορέας χρειάζεται ξεχωριστή μετατροπή ή ειδική εφαρμογή, το υποσχόμενο κοινό περιβάλλον θα παραμείνει ακριβό. Αντίθετα, ένα ανοικτό σύνολο επαναχρησιμοποιήσιμων διαδικασιών μπορεί να περιορίσει το κόστος ένταξης και να επιτρέψει σε μικρότερες βιβλιοθήκες να συνεισφέρουν δεδομένα χωρίς να εγκαταλείψουν τα δικά τους συστήματα.

Για το ελληνικό οικοσύστημα, το ενδιαφέρον είναι διπλό. Ένας ελληνικός τεχνολογικός οργανισμός αναλαμβάνει τον συντονισμό και το ΕΚΠΑ συμμετέχει σε πιλοτική εφαρμογή με πολιτιστικό και ερευνητικό υλικό. Παράλληλα, οι μελλοντικές ανοικτές προσκλήσεις μπορεί να δημιουργήσουν χώρο για μικρότερους φορείς, αν οι όροι συμμετοχής, τα ποσά και το χρονοδιάγραμμα αποδειχθούν προσβάσιμα. Αυτές οι λεπτομέρειες δεν έχουν ακόμη δημοσιευτεί.

Το POLARIS βρίσκεται στην αρχή του. Οι στόχοι, οι συλλογές και η χρηματοδότηση είναι επιβεβαιωμένα, όμως η αποτελεσματικότητα των εργαλείων και η πραγματική δυνατότητα συμμετοχής μικρών βιβλιοθηκών θα κριθούν από τα πιλοτικά αποτελέσματα, τις ανοικτές προσκλήσεις και τα δημόσια παραδοτέα. Η ουσιαστική αξία του έργου θα φανεί όταν οι υποσχέσεις για διαλειτουργικότητα και ανάπτυξη δεξιοτήτων μετατραπούν σε επαναχρησιμοποιήσιμες διαδικασίες για φορείς με διαφορετικές ανάγκες και πόρους.